Đa số người đều có hiểu lầm căn bản về "từ bỏ"
Trong câu chuyện về sự nghiệp và sự phát triển cá nhân, "không bao giờ từ bỏ" gần như trở thành một dạng đạo đức đúng đắn. Chúng ta được dạy phải kiên trì, phải có sự dẻo dai, phải cắn răng vượt qua giai đoạn khó khăn. Nhưng lập luận này bỏ qua một thực tế quan trọng: bản thân mục tiêu có thể sai, hoặc mục tiêu từng đúng đã không còn phù hợp sau khi điều kiện thay đổi.
Nghiên cứu tâm lý học đã đưa ra những phát hiện rõ ràng về vấn đề này. Nghiên cứu về động cơ thưởng của Đại học Carnegie Mellon cho thấy, khi mọi người gắn bó cảm xúc mạnh mẽ với một mục tiêu, thì dù đối mặt với phản hồi tiêu cực liên tục, họ cũng khó có thể chủ động rút lui. Hiện tượng này được gọi là "leo thang cam kết" (escalation of commitment) — các nhà nghiên cứu nhận thấy rằng trong số những người có kinh nghiệm khởi nghiệp, hơn 60% thừa nhận rằng khi biết rõ hướng đi sai, họ vẫn tiếp tục đầu tư nguồn lực trong hơn 6 tháng.
Loại cơ chế tâm lý này cũng thường xuyên xuất hiện trong các quyết định kinh doanh. Harvard Business Review từng đưa tin, tỷ lệ thất bại của các thương vụ mua lại và sáp nhập của các doanh nghiệp lớn dao động từ 50% đến 70%, tuy nhiên phần lớn các doanh nghiệp trong 18 tháng đầu sau mua lại và sáp nhập không sẵn lòng thừa nhận thất bại, mà thay vào đó tiếp tục đầu tư nguồn lực tích hợp cho đến khi thua lỗ khó có thể che giấu. Vấn đề không nằm ở việc ra quyết định sai ngay từ đầu, mà ở việc từ chối đánh giá lại tính hiệu quả của quyết định.
Nghiên cứu cho thấy: Từ bỏ và thành công không đối lập
Nếu chỉ nhìn vào kết quả cuối cùng, chúng ta sẽ cho rằng những người “thành công” đều là những người kiên trì đến cùng. Nhưng khi kéo dài trục thời gian ra, sẽ thấy những mô hình khác biệt. Nghiên cứu khởi nghiệp của Đại học Stanford đã theo dõi những người sáng lập các công ty công nghệ có giá trị vượt quá 100 triệu đô la Mỹ trong 20 năm qua, và phát hiện rằng 73% trong số họ đã ít nhất từ bỏ một hoặc nhiều dự án hoặc công ty trước khi thành lập công ty hiện tại.
Những dữ liệu này không vẽ nên hình ảnh của những kẻ thất bại, mà là những nhà ra quyết định liên tục cải tiến. Họ phân biệt giữa “sự kiên trì có giá trị” và “sự kiên trì vô nghĩa”. Cái trước được xây dựng trên nền tảng liên tục xác minh giả thuyết, điều chỉnh chiến lược; cái sau chỉ là cảm xúc không chịu thua, không liên quan đến phán đoán lý tính.
Trong lĩnh vực tài chính cá nhân, các cố vấn tài chính áp dụng nguyên tắc tương tự sẽ khuyên khách hàng thường xuyên xem xét logic của danh mục đầu tư. Dữ liệu sau khủng hoảng tài chính năm 2008 cho thấy, những nhà đầu tư ngay lập tức cắt lỗ và tái cân bằng tài sản sau khi thị trường giảm 15% đã có mức sinh lời trung bình trong 5 năm tiếp theo cao hơn 34% so với những nhà đầu tư “bám trụ”. Sự khác biệt nằm ở việc có cơ chế thoát ra có hệ thống hay không, chứ không phải do hoảng loạn hay ám ảnh cảm xúc.
Nhận thức này thay đổi hành vi thực tế như thế nào
Khi từ bỏ không còn là đồng nghĩa với thất bại, mà là một lựa chọn trong hộp công cụ ra quyết định, toàn bộ khung đặt mục tiêu và theo đuổi sẽ thay đổi căn bản. Đầu tiên, nhận thức này khiến mọi người sẵn sàng đối mặt trung thực hơn với khoảng cách giữa mục tiêu và thực tế.
Các đội có kinh nghiệm quản lý mục tiêu sẽ thiết lập cái gọi là "điểm kiểm tra dừng lỗ". Khác với việc theo dõi tiến độ truyền thống, câu hỏi của điểm kiểm tra dừng lỗ không phải là "đã tụt bao xa" mà là "mục tiêu này có còn đáng theo đuổi hay không". Cách đặt câu hỏi này thay đổi toàn bộ khung đối thoại — từ "làm sao để bắt kịp tiến độ" sang "mục tiêu này có cần điều chỉnh hay không".
Thứ hai, nhận thức này giảm bớt gánh nặng tâm lý khi đặt mục tiêu. Khi bạn biết rằng "từ bỏ" là một lựa chọn được phép, bạn sẽ không quá bảo thủ để tránh thất bại, cũng không quá lạc quan mà bỏ qua rủi ro. Bạn có thể giữ thái độ trung lập hơn đối với việc đạt được hoặc dừng lại của mục tiêu.
Thứ ba, phân bổ nguồn lực sẽ trở nên hợp lý hơn. Việc rút thời gian, tiền bạc, sự chú ý từ một dự án không thể tạo ra lợi nhuận để đầu tư vào hướng có tiềm năng hơn chính là một hành động tích cực, chứ không phải là sự trốn tránh tiêu cực. Chuyên gia quản lý Peter Drucker từng chỉ ra, "Không có gì lãng phí hơn là làm sai việc một cách hiệu quả."
Các phương pháp người đọc có thể kiểm chứng
Nếu bạn muốn kiểm tra xem nhận thức này có áp dụng cho tình huống của mình hay không, bạn có thể bắt đầu với một bài tập đơn giản: mỗi quý hãy nhìn lại tất cả các mục tiêu bạn đang theo đuổi. Với mỗi mục tiêu, đặt ra ba câu hỏi: Thứ nhất, nếu tôi mới thiết lập mục tiêu này hôm nay, tôi sẽ chọn cùng hướng đi không? Thứ hai, trong 3 tháng qua, mục tiêu này có xuất hiện bất kỳ dấu hiệu nào khiến tôi muốn từ bỏ không? Thứ ba, chi phí cơ hội khi tiếp tục theo đuổi mục tiêu này là gì?
Nếu bạn nhận thấy mình không thể trả lời tích cực cho câu hỏi đầu tiên, hoặc có nhiều câu trả lời muốn che đậy cho câu hỏi thứ hai, thì mục tiêu này có thể cần được đánh giá lại. Điều này không có nghĩa là bạn phải từ bỏ ngay lập tức, mà là xây dựng một cơ chế xem xét định kỳ.
Một cách kiểm chứng khác là ghi lại phản ứng cảm xúc của bạn đối với việc "từ bỏ". Khi bạn nghĩ đến một mục tiêu có thể cần từ bỏ, bạn cảm thấy lo lắng, xấu hổ, hay nhẹ nhõm, rõ ràng? Cái trước thường cho thấy bạn gắn liền việc từ bỏ với giá trị bản thân; cái sau cho thấy bạn đã xem mục tiêu như một công cụ có thể điều chỉnh, chứ không phải một cam kết vĩnh viễn.
Giá trị của bài tập này không nằm ở việc đưa ra kết luận "nên từ bỏ", mà ở việc xây dựng khả năng suy ngẫm về mục tiêu. Cuối cùng, người thông minh không phải là người không đặt mục tiêu, mà là người biết khi nào nên kiên trì, khi nào nên điều chỉnh. Khả năng phán đoán này bản thân nó là một kỹ năng nhận thức có thể được rèn luyện.
Giá trị của mục tiêu không nằm ở sự tồn tại của nó, mà ở việc nó có thể hướng dẫn bạn đến nơi thực sự quan trọng hay không. Khi một tấm bản đồ không còn hiệu quả, việc thay đổi bản đồ là hành động khôn ngoan, chứ không phải là phủ nhận cuộc hành trình. — Chuyển thể từ nguyên tắc cốt lõi của tư duy chiến lược.